ترس از گام برداشتن بسوى سوسياليسم رقّتانگيزترين و بزرگترين خيانت به امر پرولتارياست - لنين
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
فرهنگ اصطلاحات فلسفه و تئوری
به کوشش دکتر امير حسن پور
طبقه
طرح مسأله:
"طبقه" اگر مهمترين مفهوم تئوری مارکسيستی نباشد يکی از چند مفهوم بنيادی آن به حساب می آيد. مارکس و انگلس در مانيفست کمونيست (1848) اعلام کردند که «تاريخ کليه جوامعی که تا کنون وجود داشته اند تاريخ مبارزه طبقاتی است». سی سال بعد خطاب به عده ای ازفعالین سوسیالیست نوشتند: «تقريبا مدت چهل سال است ما تاکيد کرده ايم که مبارزه طبقاتی، نيروی محرکه بلاواسطه تاريخ است و بخصوص مبارزه طبقاتی بين بورژوازی و پرولتاريا اهرم بزرگ انقلاب اجتماعی مدرن است». (1)
اما اگر تاريخ جوامع بشری، تاريخ مبارزه طبقاتی است، مفهوم طبقه، خودش به عرصه مبارزه طبقاتی تبديل شده است. از يکطرف، مبارزه سياسی و ايدئولوژيک بر سر مفهوم طبقه در بين نمايندگان فکری طبقات متخاصم، از برده دار و برده گرفته تا بورژوازی و پرولتاريا، در جريان بوده است. طبقات استثمارگر و نمايندگان فکری آنها، وجود نابرابری اجتماعی و اقتصادی و تقسيم جامعه را به طبقات فرمانروا و فرمانبر، امری طبيعی، فطری، غريزی، الهی، ازلی و اجتناب ناپذير به حساب آورده اند و هر گونه مقاومت را فتنه، غائله، بلوا، آشوب، بغی و طغيان ناميده اند. برعکس طبقات استثمارشده و نمايندگان فکری آنان، نابرابری و استثمار را غير طبيعی و غيرعادلانه دانسته اند و به مبارزه عليه آن دست زده اند. اين مبارزه فکری بسيار نابرابر بوده است، زيرا طبقات حاکمه در عين تسلط بر توليد اقتصادی و استفاده از نيروی قهريه، عرصه توليد فکری را نيز کنترل می کنند و از طريق فرهنگ، دين، هنر، ادبيات، قانون و عرف نيز به بازتوليد و حفظ نظام طبقاتی می پردازند. با ظهور سوسياليسم و بويژه سوسياليسم مارکسيستی، جهش بزرگی در درک طبقات و مبارزه طبقاتی صورت گرفت.
از طرف ديگر، در درون مارکسيسم نيز درک طبقه و تئوريزه کردن آن بقیه در ادامه مطلب
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ادای دين به لمپنيسم
نگاهی به فيلم اخراجی ها ساخته مسعود ده نمكی
اخراجی های ده نمكی خيلی زود اكران شد. در جريان جشنواره فجر امسال به اندازه كافی بر سر اين فيلم تبليغ و سر و صدا شده بود. بنابراين تهيه كنندگان فيلم حالا با خيال راحت می توانستند اخراجی ها را روی پرده بفرستند و سودش را ببرند. در مراسم پايانی جشنواره ديديم كه ده نمكی ظاهرا با اكراه روی سن رفت و روشنفكران نخبه گرا را مورد حمله قرار داد و بر جدايی تاريخی آنان از توده مردم و خواسته ها و سليقه هايشان تاكيد گذاشت. در آفيش تبليغاتی سر در سينماها نيز چنين می خوانيم: "فيلم منتخب تماشاگران جشنواره فجر". اگر چنين باشد واقعا بايد گفت: وای به حال ما! حالا بعضی روشنفكران در نشريات اصلاح طلب به تجزيه و تحليل اخراجی ها می پردازند و چنين نتيجه گيری می كنند كه ده نمكی قدم در راه مخملباف گذاشته و كم كم دارد سر عقل می آيد! يكی از سينماگران، ورود ده نمكی را به جرگه خودی ها خوشامد گفته، از اينكه او "زبان شريف سينما را برای بيان عقايد خود انتخاب كرده" ابراز خرسندی می كند.
قضيه چيست؟ به نظر می آيد كه اين ميان، سوراخ دعا گم شده است. از تماشاگران راضی........... بقیه در ادامه مطلب
ــــــــــــــــــــــــــــــ
مارکسيسم و «اصول ويژه»
نظريه مارکس و انگلس در باره رابطه کمونيستها و مبارزه طبقاتی «جاری»
پيوست مقاله آگاهی "خودبخودی – بورژوايی" و آگاهی "طبقاتی – کمونيستی" کارگران
پيام دامون
مشهورترين سخنان ونظريات مارکس و انگلس در خصوص رابطه ميان جنبش کمونيستی و مبارزه طبقاتی کارگران دريکی از فصل های مانيفست به نام «پرولتارها و کمونيستها» آمده است:
«نظريات تئوريک کمونيستها بهيچوجه مبتنی بر ايده ها و اصولی، که يک مصلح جهان کشف و يا اختراع کرده باشد، نيست. اين نظريات فقط عبارت است از بيان کلی مناسبات طبقاتی واقعی مبارزه جاری طبقاتی و آن جنبش تاريخی که در برابر ديدگان ما جريان دارد. و... صفت مميزه کمونيسم عبارت ازالغاء مالکيت بطور کلی نيست بلکه عبارت است ازالغاء مالکيت بورژوازی.»(1)
اين سخنان مارکس وانگلس در مانيفست بشدت از سوی راست های اکونوميست و دگماتيک های «چپ»، تحريف شده است.
الف - تحريف اکونوميستی
بيشتراکونوميستها مايلند اين سخن را اينگونه تفسير کنند که منظور از«مبارزه جاری طبقاتی» و «آن جنبش تاريخی که در برابر ديدگان ما جريان دارد»، مبارزه «اقتصادی» و يا «سياسی - ترديونيونيستی» طبقه کارگر است. آنان سفسطه گرانه می گويند: اين درست همان مبارزات «جاری» است که در برابر «ديدگان ما» جريان دارد. به اين ترتيب از نظر اينان نظريات تئوريک کمونيستها صرفاَ تابع و بيان اين نوع مبارزه است.
اين اکونوميستهای خيلی خيلی «با حافظه» فراموش می کنند که مبارزات انقلابی سياسی طبقه کارگر در فرانسه (انقلاب فوريه 1848) (چند هفته پيش از انتشار مانيفست) و يا قيام ژوئن کارگران پاريس (چند هفته پيش از برگردان فرانسوی آن) نيز مبارزات «جاری» بود که در برابر «ديدگان» نويسندگان مانيفست قرار داشت يا قرار گرفت. اينان فراموش می کنند که «کمون پاريس» اولين حکومت کارگران نيز«جنبش تاريخی» بود که دربرابر ديدگان نويسندگان مانيفست21 سال پس از نگارش آن جاری شد و جريان يافت؛ و يکی از پيشگفتارهای اين کتاب (چاپ آلمانی 1872) درست پس از نخستين تصرف قدرت سياسی و برقراری ديکتاتوری طبقه کارگردر پاريس نگارش يافت.
نکته ی بسيار مهم ديگر اينست که نظريات کمونيستها بيان صرفاَ منفعلانه مبارزات سياسی - انقلابی طبقه کارگر نيز نيست. بل بيان نقادانه چنين مبارزاتی است. نقد مارکس خواه از مبارزات کارگران در فرانسه و يا نقادی کمون پاريس و نقاط قوت، کمبودها و نقاط ضعف طبقه کارگر در کمون پاريس و ارائه راههای نوين از جمله نقادی های يک ايدئولوگ طبقه کارگر از مبارزات اين طبقه است. اگر کار کمونيستها صرفاَ بيان بی کم و کاست مبارزات طبقه کارگر بود، پس چه جای بررسی نقادانه چنين مبارزاتی از سوی مارکس وجود داشت؟ چگونه بايد طبقه کارگر از شکست هايی نظير شکست کمون پاريس درس می گرفت؟
اينان از سر کين وعامدانه بياد نمی آورند که مارکس و انگلس پيش از اين پاره ی ياد شده، پاره های ديگر نيز نوشته بودند: از جمله:
1- «فرق کمونيستها با ديگر احزاب پرولتاری تنها در اين است که از طرفی، کمونيستها در مبارزات پرولتارهای ملل گوناگون، مصالح مشترک همه پرولتاريا را صرف نظر از منافع مليشان، در مد نظر قرار می دهند و از آن دفاع می نمايند؛ و از طرف ديگر در مراحل گوناگونی که مبارزه پرولتاريا و بورژوازی طی می کنند، آنان هميشه نمايندگان مصالح و منافع تمام جنبش هستند.»
2- «کمونيستها عملاَ با عزمترين بخش احزاب کارگری همه کشورها و هميشه محرک جنبش به پيش اند.»
3- «از لحاظ تئوری مزيت کمونيستها نسبت به بقيه توده پرولتاريا در اين است که آنان به شرايط و جريان و نتايج کلی جنبش پرولتاری پی برده اند.»
4- «نزديکترين هدف کمو نيستها، متشکل ساختن پرولتاريا بصورت يک طبقه، سرنگون ساختن سيادت بورژوازی و احراز قدرت حاکمه سياسی پرولتاريا.» است
هر کسی که مانيفست را خوانده باشد، می داند که مارکس و انگلس اين بخش پايانی را پس از کمون پاريس يعنی اولين حکومت ديکتاتوری پرولتاريا، کهنه اعلام کردند (همان پيشگفتارچاپ آلمانی) و گفتند «کمون پاريس» يعنی «مبارزه تاريخی جاری» در پاريس در سال 1870 «ثابت کرد که طبقه کارگر نمی تواند به طور ساده ماشين دولتی حاضر و آماده ای را تصرف کند و آنرا برای مقاصد خويش بکار اندازد» بلکه همچنانکه در کتاب جنگ داخلی در فرانسه شرح دادند، بايد بوسيله انقلاب مسلحانه وقهرآميزآنرا خرد نمايد و ديکتاتوری پرولتاريايی خويش را برقرار سازد.
بر چنين مبنايی است که بايد به تفسير اين سخنان مارکس و انگلس پرداخت :
«نظريات تئوريک کمونيستها بهيچوجه مبتنی بر ايده ها و اصولی، که يک مصلح جهان کشف و يا اختراع کرده باشد، نيست.اين نظريات فقط عبارت است از بيان کلی مناسبات طبقاتی واقعی مبارزه جاری طبقاتی و آن جنبش تاريخی که در برابر ديگان ما جريان دارد و...»
دربخش نخست اين عبارت که ورد زبان اکونوميستهاست، اولاَ اين نکته بديهی فرض می شود که کمونيستها، نظريات تئوريکی دارند. نظريات تئوريک يعنی ايده ها و اصول. نمی توان نظريات تئوريکی داشت، ولی اين نظريات تئوريک بر هيچ ايده و اصولی استوار نباشد. نظريات تئوريک بدون ايده ها و اصول؟ اين تناقضی درمعنی خواهد بود.
بر اين نکات بايد تأکيد کرد زيرا دسته ای ازاکونوميستها به اين سخن مارکس و انگلس در آغاز همين فصل مانيفست اشاره می کنند که «آنها (کمونيستها) اصول ويژه ای را به ميان نمی آورند که بخواهند جنبش پرولتاری را در چارچوب آن اصول ويژه بگنجانند.» دراينجا روشن می شود که برعکس، کمونيستها نظريات تئوريکی دارند که مبتنی بر«ايده ها واصول ويژه» است. اين ايده ها و اصول عبارتند از:
مصالح مشترک همه پرولتاريا، صرف نظر از منافع ملی. اين مصالح مشترک به معنای موجوديت منافع عام در برابر منافع خاص ، کلی در برابر جزئی است.
مصالح و منافع تمام جنبش در برابر منافع و مصالح پرولتاريا در مراحل گوناگون مبارزه طبقاتی. اين مصالح و منافع تمام جنبش در مقابل مصالح و منافع مقطعی آن نشانگر موجوديت «هدفی نهايی» و «دراز مدت» در برابر «اهداف مقطعی» و «کوتاه مدت» است.
نتايج «کلی» جنبش طبقه کارگر در شکل « تئوری» در برابر «تجربه گرايی» موجود در ميان توده کارگران.
تمامی اين نکات در يک سلسله «ايده ها و اصول» بيان می شود و بر مبنای چنين «ايده ها و اصولی» و چنين ديدگاه های تئوريکی:
«کمونيستها عملاََ با عزمترين بخش احزاب کارگری همه کشورها و هميشه محرک جنبش به پيش اند.» و نزديک ترين هدف خود را نه صرفا مبارزه ضد سرمايه داری بلکه:
«متشکل ساختن پرولتاريا بصورت يک طبقه (توسط حزب کمونيست انقلابی)، سرنگون ساختن سيادت بورژوازی (بوسيله قهرانقلابی) و احراز قدرت حاکمه سياسی پرولتاريا (يا ديکتاتوری پرولتاريا)» می دانند. چنينند «احکام واصولی» که اکونوميستها عامدانه ناديده می گيرند.
دوماَ پرسش اصلی که در بخش دوم عبارت به آن پاسخ داده می شود اينست که نظريات تئوريک کمونيستها که علی القاعده مبتنی بر«ايده ها و اصول ويژه»ای است، چيزهايی نيست که يک مصلح جهان (مثلاَ خود مارکس و انگلس) «سرخود» از خود کشف و يا اختراع کرده باشند. بلکه اين نظريات تئوريک؛ اين ايده ها و اصول از جنبش «تاريخی و جهانی» (و نه جنبش قسمی يا روزمره و در سطح يک کشور) که در برابر «ديدگان ما» جريان دارد، بيرون آورده شدند.
بدين ترتيب می توانيم استنتاج کنيم که کمونيستها هيچ تئوری واصول ويژه ای «از خود» به ميان نمی آورند، بلکه اين اصول ويژه و تاريخی را از «پراتيک مبارزات طبقاتی» کارگران و توده ها و با تحليل و نقد آنها استخراج می کنند و «راهنمای» جنبش و پراتيک بعدی مبارزه طبقاتی کارگران و زحمتکشان می سازند.
ب- تحريف ذهنی گرايانه و دگماتيستی
تحريف دوم از طرف دگماتيک هاست :
آنان در برابر اکونوميستها استدلال می کنند که، ايده ها و اصول ويژه مارکسيسم از آنچه مارکس آنرا «مبارزه طبقاتی جاری» و «جنبش تاريخی که در برابر ديدگان ما جريان دارد» می نامد، استخراج نشده اند، زيرا تمامی آنچه «جنبش تاريخی موجود» و «مبارزه طبقاتی جاری» ناميده شده، تماماَ «مبارزه اقتصادی» بوده است. و اصول ويژه مارکسيسم ربطی به مبارزه طبقاتی جاری وجنبش تاريخی موجود که در برابر ديدگان ما جريان دارد، ندارد.
بدين ترتيب مشخص نيست که اين نظريات تئوريک و اين ايده ها و اصول اگر از مناسبات موجود و جنبش و مبارزه طبقاتی تاريخی و جاری استخراج نشده اند، پس از کجا پيدا شده اند؟ آيا کشفی بيرون از اين مبارزه بوده اند؟ آيا اختراع گرديده اند؟ مثلاََ مفهوم ارزش اضافی، اجتماعی شدن توليد، و يا ايده های قهرانقلابی و يا ديکتاتوری پرولتاريا از کجا پيدا شده اند؟
و اما اگر اين جنبش و مبارزه طبقاتی تنها در شکل مبارزه اقتصادی نبوده است، بلکه مبارزه سياسی چارتيستها، مبارزه سياسی طبقه کارگر در فرانسه در سالهای 1851-1848 و قيام ژوئن کارگران پاريس و کسب قدرت درکمون پاريس و مبارزات سياسی کارگران آلمان راهم در بر می گيرد، به اين معنی است که اين نظريات تئوريک و ايده ها و اصول ازمبارزه طبقاتی کارگران و زحمتکشان استخراج گرديده و بايد به عنوان راهنمای کارگران و زحمتکشان در همان کشور و يا کشورهای ديگر در مبارزه طبقاتی کارگران وزحمتکشان بکار بسته شود؛ و در صورت ناسازگاری آن با واقعيت های مبارزه طبقاتی جاری و موجود، جرح وتعديل گشته، حک واصلاح شود. ونه اينکه به گونه ای مجزا از اين مبارزات طبقاتی، به عنوان يک حرکت مستقل از اين مبارزات و توسط يک گروه صرف روشنفکران، جدا از توده ها و پراتيک آنها، بکار بسته شود.
نکته دوم در مورد «دگماتيگها» اينست که آنگاه که ما اصول تدوين شده را نه بيرون آمده از مبارزه طبقاتی کارگران و زحمتکشان، بل انکشاف ذهنی بوسيله يک انديشمند بدانيم که ربطی به واقعيت عينی (در اينجا مبارزه طبقاتی عينی توده ها) ندارد، اين اصول چگونه تغيير خواهند کرد؟ وچگونه بخش های کهنه ی آن حذف و بخش های نوينی به آن افزوده خواهد شد؟ و يا بطور کلی يک دگرديسی و تحول و تکاملی جهش گون را طی خواهد کرد؟
در صورتی که ما مبارزه عينی طبقاتی را فقط به مبارزه صرفاَ اقتصادی محدود کنيم و مبارزات خود بخودی سياسی را که گاه اشکال شورش و قيامهای سياسی بخود می گيرد، نبينيم؛ قادر نخواهيم بود رابطه زنده و پر تحرک تئوری و پراتيک را درک کنيم. از رابطه متقابل متضاد ميان مبارزات خودانگيخته و مبارزات آگاهانه غافل خواهيم شد و نقش خلاقانه توده ها را در تکوين تئوری انقلابی، درنخواهيم يافت.
به اين ترتيب، تکوين تئوری به خود تئوری و تنها به «عقلا و مصلحان» بستگی خواهد يافت و در نتيجه به دگم ذهنی تبديل شده و ناتوان از ايفای نقش در قبال واقعيت زنده مبارزه طبقاتی خواهد بود.
افزوده
1- همه بازگفت ها از مانيفست. ترجمه فارسی. انتشارات مرکزی کومله. چاپ سوم فروردين 1365 صفحات2و56-55
ادامه مطلب
